HIỆP HỘI LÀNG NGHỀ VIỆT NAM CẦN MỘT BƯỚC NGOẶT MỚI CHO GIAI ĐOẠN MỚI
NGUYỄN LỰC
Phó chủ tịch Hội đồng tư vấn – Hiệp hội Làng nghề Việt Nam
Phó chủ tịch Hội đồng tư vấn – Hiệp hội Làng nghề Việt Nam
18 năm xây
dựng và phát triển, không chỉ riêng HHLNVN mà cả các tổ chức và lực lượng làm nghề
thủ công tại các làng nghề cả nước đã thực sự trưởng thành, đã khẳng định được
vị trí trong xã hội, nền kinh tế bằng những đóng góp thực chất của mình, đặc biệt
là trong việc bảo tồn và phát triển di sản của đất nước.
Năm nay, Hiệp
hội Làng nghề Việt Nam sẽ tổ chức Đại hội Hiệp hội Làng nghề Việt Nam lần thứ 5
(2023-2028). Đại hội sẽ làm công việc nhìn lại và đánh giá nhiệm kỳ qua và quyết
định phương hướng hoạt động trong năm năm tới. Liên quan đến phương hướng là
liên quan đến tầm nhìn trong bối cảnh nhiều thay đổi về kinh tế - xã hội, văn
hóa, khoa học công nghệ, tiếp thị, lý luận, nghề nghiệp, phương thức chế tác…,
đặc biệt là sự thay đổi cách nhìn, cách đánh giá nghề thủ công, tiêu dùng sản
phẩm thủ công đương đại.
Trong phạm
vi bài này tôi muốn bày tỏ đôi điều về những thay đổi đối với nghề thủ công, là
linh hồn của làng nghề, là động lực và mục tiêu theo đuổi của mỗi nghệ nhân, thợ
thủ công. Điều này là yếu tố cốt lõi giúp cho một tầm nhìn có định hướng đúng
hơn. Theo tôi, Hiệp hội Làng nghề Việt Nam vừa hoàn thành một giai đoạn cực kỳ
khó khăn trong công cuộc vận động khôi phục và phát triển làng nghề. Do đó tôi
mong Đại hội cần quan tâm đặc biệt, tập trung trí tuệ thảo luận và có quyết định
phụ hợp cho giai đoạn tiếp theo.
Xuất khẩu
hàng thủ công mỹ nghệ tăng liên tục hàng năm, dự kiến sẽ đạt 4 tỷ đô la vào năm
2025. Đó là một con số lớn khi so với vài trăm triệu đô la của 20 năm trước,
nhưng ngày nay nghề thủ công có giá trị khác hơn giá trị tiền tệ rất nhiều, thậm
chí nếu biết làm nổi bật lên những giá trị khác ấy, thu nhập bằng tiền có thể
nhiều hơn nhiều lần và đóng góp nhiều hơn để bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể
nghề thủ công truyền thống của dân tộc.
Trong hàng
ngàn năm, con người đã tạo ra các loại hình thủ công khác nhau và đã trở thành
một phần không thể thiếu của các nền văn hóa khác nhau của mỗi quốc gia. Đáng
buồn thay, một số người không còn coi trọng nghề thủ công nữa vì họ cho rằng chúng
nhỏ bé, tầm thường, ai cũng có thể làm được và có thể kiếm sống từ những thứ
đơn giản ấy. Nhiều người hành nghề thủ công đánh đồng hoặc định giá sản phẩm thủ
công như những sản phẩm sản xuất hàng loạt.
Đây là lý
do tại sao các quốc gia khác nhau trên thế giới đã và đang nỗ lực hết mình để hồi
sinh và bảo tồn nghề thủ công, ngành công nghiệp thủ công đang chết dần chết
mòn, đặc biệt là kể từ sau Công ước về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của
Liên hợp quốc ra đời khi “xét đến tầm quan trọng của di sản văn hóa phi vật thể
như là động lực chính của đa dạng văn hóa và là một đảm bảo cho sự phát triển bền
vững”. Nhưng tại sao phải cứu, bảo vệ và hỗ trợ lĩnh vực thủ công của xã hội,
quốc gia là quan trọng? Ngoài giải thích của UNESCO, có thể chúng ta tìm thấy một
số câu trả lời cho các câu hỏi này.
Nghề thủ
công và nghệ thuật phản ánh cảm xúc, tính cách, hành vi, niềm tin của một cá
nhân, nhóm người hoặc xã hội, v.v. Điều này có nghĩa là mọi người có thể tìm hiểu
thêm về một người, nhóm người hoặc một xã hội bằng cách nghiên cứu nghệ thuật
và thủ công của họ. Các nền văn minh qua khảo cổ là những ví dụ tuyệt vời.
Chúng ta đã có thể biết thêm về những người trong thời cổ đại nhờ dấu tích nghề
thủ công tuyệt vời của thời đại họ. Bản sắc cá nhân, nhóm người, một dân tộc hoặc
xã hội được ghi trên những tác phẩm thủ công. Người dùng sản phẩm thủ công mỹ
nghệ ngày càng đòi hỏi không chỉ sản phẩm thủ công ở giá trị thẩm mỹ, quy trình
chế tác mà còn tìm kiếm những ý tưởng, bản sắc của người làm ra chúng. Điều này
cũng giải thích vì sao chúng ta có quyền tự hào “sản phẩm của Việt Nam” (made
by Vietnamese) mà các loại sản phẩm khác khó đạt được.
Chúng ta sống
trong một thế giới nơi các quốc gia có ngôn ngữ và phương ngữ khác nhau. Chúng
ta nói tiếng Việt nên không thể truyền thông hoặc chia sẻ cảm xúc, ý tưởng đến
người nói tiếng khác. Ngay như tiếng Anh trở thành một ngôn ngữ toàn cầu nhưng
nhiều người vẫn không biết cách nói nó. May thay, bất kể ai đến từ bất kỳ quốc
gia nào họ đều có thể dễ dàng hiểu một chế tác thủ công. Thủ công mỹ nghệ làm
trung gian giao lưu văn hóa, truyền đạt các giá trị thuộc bản sắc một dân tộc.
Rõ ràng sản phẩm thủ công được coi là hình thức giao tiếp, chia sẻ phổ quát thuận
lợi hơn các loại hình khác thuộc di sản phi vật thể như ngôn ngữ, nghệ thuật diễn
xướng, tập quán, lễ hội... Chúng có thể nói chuyện với mọi người và gợi lên cảm
xúc, suy nghĩ hoặc ý tưởng. Nghề thủ công đề cập đến gần như một loại hình nghệ thuật – thực hành tạo biểu
cảm – trong đó các ý tưởng hiện diện nhưng không nhất thiết phải bằng lời
nói, hoặc khái niệm. Nhà nhân chủng học thủ công Kathryn Lichti-Harriman, Đại học
Aberdeen, khám phá một cách nghiêm túc hơn (2010). Cô đang nghiên cứu cách khai
thác các khía cạnh phi khái niệm của thủ công như một cách thu hút công chúng
đa dạng đến bảo tàng, các chế tác thủ công với những ý tưởng phức tạp.
Nhiều nghiên
cứu đã chỉ ra, “không phải mọi ý tưởng đều bắt đầu bằng từ ngữ”. Một sự thật được
khám phá bởi nhà lý luận thẩm mỹ Darwin, Ellen Dissanayake (Brown và
Dissanayake 2004; Dissanayake 1990, 1992, 2011), các tác phẩm của Dissanayake
khám phá nền tảng tiến hóa đối với thẩm mỹ và thực hành tạo hình của con người.
Từ quan điểm này, người ta lập luận rằng động lực cơ bản để tạo ra những đồ vật
đẹp đẽ là bẩm sinh – liên quan đến sinh học thần kinh, cảm xúc và tính xã hội –
cũng như chịu ảnh hưởng của văn hóa; và do đó, có một bản chất phi khái niệm cơ
bản làm nền tảng cho các hoạt động chế tác thủ công.
Từ một góc
nhìn khác “thủ công đương đại tạo ra mọi thứ”, Tiến sĩ Rosy Greenless, Giám đốc
Hội đồng Thủ công (của Anh và xứ Wales) chỉ ra. Một quan sát không thể coi thường
vì khả năng tiếp cận nguyên liệu và thị trường thường có thể được coi là động lực
thúc đẩy các nhà sản xuất sử dụng phương tiện truyền thông xã hội đương đại và
các tài nguyên Internet, trí tuệ thông minh khác trong thực tiễn sáng tạo của họ.
Nhiều nghiên cứu cũng chỉ ra tính chất trung tâm của tính vật chất và sản xuất
trong các đồ vật và quy trình được coi là “thủ công” (Laurie Britton-Newell,
Caroline Broadhead). Những điều này khác biệt về chất lượng/ý nghĩa với những đối
tượng và quy trình được coi là “nghệ thuật” (Becker 1978, Lichti-Harriman 2010,
đã dẫn), và do đó đáng để khám phá thêm trong nghiên cứu trong tương lai.
Từ một góc
độ khác nữa, nhân học sinh học Dissanayake (1990, 1992, 2011, đã dẫn) dựa trên
sự hội tụ của các ngành học thuật đa dạng để khám phá tầm quan trọng cơ bản,
toàn nhân loại của nghề thủ công. Cô ấy rút ra kết luận rằng điều quan trọng là
mọi người phải khám phá và hiểu “nguồn gốc” của nghệ thuật nhân loại - trong
trường hợp này, nghệ thuật được hiểu rõ
hơn không phải là một loại đối tượng, mà là các quá trình sáng tạo và tạo ra một
cách tổng quát hơn. Cô ấy lập luận rằng sự hiểu biết này phải vượt ra ngoài
các nghiên cứu về nghệ thuật đương đại hoặc thế giới thủ công (xem Becker 1978,
1982) và xem xét một cách tổng thể các giao điểm của lịch sử loài người, văn
hóa, sinh học và thực tiễn đương đại.
Dissanayake
cũng thừa nhận việc chế tạo là một hành vi cơ bản của con người, và điều đó có
ý nghĩa đối với cách thức đặt ra các câu hỏi nghiên cứu trong lĩnh vực nghiên cứu
và lý thuyết thủ công trong tương lai. Nếu tất cả con người đều sáng tạo và “khỏe
mạnh” về mặt sinh học để trở thành “nghệ nhân” (hoặc thợ thủ công), ngày càng
trở nên khó để biện minh cho việc cố ý loại trừ và bôi nhọ các hoạt động sản xuất
không chuyên nghiệp khỏi diễn ngôn nghiên cứu thủ công. Dissanayake (Brown và
Dissanayake 2004), cũng đề cập đến điều mà nhiều nghệ nhân và nhà sản xuất
chuyên nghiệp sử dụng như một lời phê bình xúc phạm đối với nghề thủ công không
chuyên nghiệp - một phần cơ bản của thực hành sản xuất.
Nghề thủ
công tinh xảo thường được phân biệt bằng cách loại trừ việc dựa vào các sự ngẫu
nhiên hoặc may rủi. Thay vào đó, người thợ
thủ công hoàn toàn kiểm soát được chất liệu (Bruce Metcalf). Một số loại đồ
vật thủ công - đặc biệt là những đồ vật được thiết kế để sử dụng thay vì chỉ để
ngắm nhìn nhằm thể hiện sự đồng cảm. Bởi vì các đồ vật thủ công về cơ bản được
làm bằng tay, nên dấu vết của cơ thể người chế tạo và các chuyển động của nó
thường vẫn còn trong đồ vật: dấu vân tay của thợ gốm; dấu bào của thợ mộc; những
mũi khâu của người thợ may; cái bất thường từ chiếc bình của thợ thổi thủy
tinh. Những dấu hiệu như vậy ghi lại sự hiện diện của một người sống, người tồn
tại ở một "mức độ tách biệt" với người dùng. Những người bình thường
nhận ra điều này bằng trực giác và họ coi một đồ vật thủ công là biểu tượng cho
sự hiện diện của con người. Như vậy, hàng thủ công hoàn toàn trái ngược với các
đồ vật được sản xuất hàng loạt, mà mọi dấu vết của con người đã bị xóa sạch. “Đó là một kiểu nhân cách phân tán có trong đồ
vật làm bằng tay. Những người thợ thủ công xem sản phẩm của họ như một phương
tiện để phân phối trải nghiệm” (Metcalf 2004).
Nghề thủ
công liên quan đến sự tương tác sâu sắc với các
vật liệu và quy trình là trung tâm của
sự sáng tạo”. James Leach đã viết về “Các phương thức sáng tạo” (2004) bắt
đầu giải nén rõ ràng các giả định về sự sáng tạo và thiên tài cá nhân làm nền tảng
cho thế giới nghệ thuật phương Tây. Ông cũng đưa ra một lý thuyết rằng sự sáng
tạo, giống như rất nhiều thứ khác của con người, có nhiều mặt và sự thể hiện của
nó có nhiều hình thức khác nhau, nhấn mạnh các giá trị và mối quan hệ xã hội
khác nhau giữa các tác nhân. Sử dụng cách tiếp cận này như một điểm xuất phát
trong phân tích tính sáng tạo và mạng lưới xã hội trong thực hành nghề thủ công
đương đại về nghệ thuật và thế giới thủ công được củng cố bởi thẩm mỹ và xã hội
khác nhau về các quy trình.
Di sản văn
hóa phi vật thể nói chung và di sản văn hóa phi vật thể nghề thủ công truyền thống
nói riêng đã được mô tả một cách khéo léo là “văn hóa sống của các dân tộc” (Vũ
Quốc Tuấn), cung cấp cho họ “ý thức về bản sắc và tính liên tục, do đó thúc đẩy
sự tôn trọng đa dạng văn hóa và sức sáng tạo của con người” (Nguyễn Lực). Khái
niệm cốt lõi mà Công ước 2003 và Luật Di sản Văn hóa Việt Nam được xây dựng là
khái niệm “BẢO VỆ”, có nghĩa là “các biện pháp nhằm đảm bảo tính khả thi” của
Di sản văn hóa phi vật thể, trong đó có nghề thủ công truyền thống. Điều này
liên quan trực tiếp đến nghĩa vụ pháp lý trung tâm của các quốc gia thành viên
và các thành viên trong một quốc gia, vì "bảo vệ an toàn" là một
trong những mục đích chính của Công ước và Luật Di sản Việt Nam, cùng với việc
đảm bảo tôn trọng và đánh giá cao lẫn nhau, nâng cao nhận thức về Di sản văn
hóa phi vật thể và cung cấp sự hợp tác và hỗ trợ quốc tế. Cần chú trọng việc bảo
vệ bao gồm một cách tiếp cận rộng hơn đối với vấn đề nhạy cảm là bảo vệ hợp
pháp cho “một cơ thể sống”, nhằm mục đích duy trì các hoàn cảnh và quá trình mà
nó đang được tạo ra, bảo tồn và truyền đi thay vì – theo cách tiếp cận cổ điển
- bảo vệ nó chống lại bất kỳ mối đe dọa nào hoặc bảo vệ “vật lý” và “tại chỗ”. (Nguyễn
Lực). Nghề thủ công truyền thống là một phần rất quan trọng trong “cơ thể sống”
đó. Bảo vệ sự toàn vẹn về văn hóa nghề thủ công cần phải thực hành những công
việc chính bao gồm: phải khai hoang, khôi phục nghề truyền thống của dân tộc để
đạt được chủ quyền văn hóa toàn vẹn và đảm bảo sự tồn tại của các dân tộc mình.
Việc khôi phục lại nghề thủ công truyền thống không chỉ là trách nhiệm của Nhà
nước mà cùng với các tổ chức, gia đình, cộng đồng và mỗi thành viên trong cộng
đồng cùng làm việc về vấn đề này. Cụ thể, để làm điều này là thực hành các di sản
văn hóa phi vật thể nghề thủ công (bao gồm tri thức truyền thống và kỹ năng).
Chủ quyền văn hóa là thứ mỗi cộng đồng tự
trao cho mình mà chưa cần đến trách nhiệm ủy thác của chính phủ. Chủ quyền văn hóa là quyền vốn có của các
dân tộc trong việc sử dụng các giá trị, truyền thống và tinh thần của dân tộc
đó để bảo vệ tương lai của dân tộc mình. Chủ quyền văn hóa phi vật thể nghề thủ
công truyền thống không dễ dàng đến với một dân tộc đã từng bị đô hộ hàng trăm,
hàng ngàn năm và qua nhiều thế hệ như các dân tộc Việt Nam. Do đó đòi hỏi mỗi
người phải có ý thức và có lòng dũng cảm trong việc bảo vệ và phát triển nghề truyền
thống của dân tộc mình để trở thành nguồn lực, thành sức mạnh. Giống như quyền
tự quyết, chủ quyền văn hóa về bản chất gắn liền với quyền bất khả xâm phạm, đối
lập với bá quyền văn hoá. Chủ quyền văn hóa gắn liền với chủ quyền lãnh thổ quốc
gia và các quyền khác về kinh tế, chính trị… Những gì một quốc gia tạo ra là một
phần cấu trúc và bản sắc của nó. Tầm quan trọng như vậy gần đây đã được công nhận
về mặt chính trị và trên phạm vi quốc tế.
Cuối cùng, tham
chiếu Luật di sản văn hóa 2013: “Di sản
văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng hoặc cá nhân, vật
thể và không gian văn hóa liên quan, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thể
hiện bản sắc của cộng đồng, không ngừng được tái tạo và được lưu truyền
từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và
các hình thức khác. “Cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính
trị - xã hội, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, tổ chức kinh tế,
đơn vị vũ trang nhân dân và cá nhân có trách nhiệm bảo vệ và phát huy giá trị
di sản văn hóa” (Điều 10). Trong phạm vi
nhiệm vụ của mình, Hiệp hội Làng nghề Việt Nam đương nhiên tự trao cho mình gắn chặt với nhiệm vụ của Nhà nước trong thực hiện
việc bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể nghề thủ công (xem Điều 17, Luật DSVH).
Sự thật và
cũng là quy luật đối với di sản văn hóa phi vật thể nói chung và di sản nghề thủ
công truyền thống nói riêng: quá khứ đã tạo ra hiện tại của chúng ta và hiện tại
của chúng ta sẽ tạo ra tương lai của chúng ta. Đó là logic của sự tiến hóa của
xã hội chứ không chỉ văn hóa. Một vài nghệ nhân nói với tôi, đại ý rằng: nếu những
gì bạn học được từ vốn truyền thống mà không làm cho chúng thích nghi với xã hội
đương thời và không sáng tạo để làm giàu thêm di sản để truyền lại cho người kế
tục, nghề của riêng bạn sẽ mai một. Chúng ta nên lưu ý rằng sức mạnh xã hội của
văn hóa truyền thống, dù bạn có hay không thừa nhận, tìm cách cản trở dù bất kỳ
lý do nào, chúng vẫn tiếp tục theo dòng lịch sử phát triển của các cộng đồng,
các dân tộc.
Di sản văn
hóa phi vật thể nghề thủ công liên quan nhiều thế hệ và liên tục được tái tạo,
chúng đảm bảo cho con người một cảm giác về bản sắc và tính liên tục. Các lĩnh
vực khác nhau của nền kinh tế đang tăng trưởng tuy nhiên việc bảo vệ an toàn di
sản văn hóa phi vật thể nói chung và nghề thủ công truyền thống nói riêng là giữ
nguồn mạch quý giá của nền kinh tế. Các hoạt động bảo vệ do đó phải luôn có sự
tham gia của xã hội, con người, đặc biệt là các cá nhân mang di sản đó. Hiện
nay, sự giàu có văn hóa truyền thống trở thành động lực chính cho du lịch. Sự hợp
tác văn hóa được kích thích bởi những cuộc gặp gỡ toàn cầu đã thúc đẩy thảo luận,
xây dựng sự hiểu biết và khuyến khích lòng khoan dung và hòa bình. Nghề thủ
công truyền bá văn hóa theo ngôn ngữ riêng của mình thể hiện trên các vật phẩm
chế tác. Nghề thủ công truyền thống là cầu nối giữa quá khứ, hiện tại và tương
lai và được thực hành liên tục làm thay đổi cấu trúc của xã hội bằng những trải
nghiệm.
Sức quyến
rũ của nghề thủ công truyền thống không chỉ là những sản phẩm thủ công mỹ nghệ
tinh xảo và độc đáo mà chính là giá trị của những kiến thức và kỹ năng truyền
thống và các giá trị kinh tế xã hội lớn lao mà mọi người đã dần dần nhìn thấy: nghề
thủ công truyền thống có sức quyến rũ hơn hết.
Tóm lại, tầm quan trọng của hàng thủ công mỹ nghệ trong những năm qua đã tăng lên do giá trị văn hóa, tài chính cùng nhiều giá trị khác của chúng mà bài này chưa nói hết. Tuy nhiên điều rút ra từ những phân tích trên chính là: Hiệp hội Làng nghề Việt Nam trong nhiệm kỳ tới cần xem xét và quyết định một bước đi mới trong giai đoạn 10- 20 năm sau và hơn nữa. Đó là tập trung cho một cuộc vận động về bảo vệ và phát triển các giá trị to lớn của nghề thủ công. Lấy cuộc vận động này làm trung tâm động lực cho sự phát triển bền vững các làng nghề, nghề thủ công, trong sáng tạo sản phẩm thủ công, hướng đến chất lượng và ý nghĩa trong mỗi chế tác sáng tạo ra.
(Đã đăng Tạp chí Làng nghề Việt Nam, Thứ năm,
06-04-2023)
![]() |
Nghệ nhân Lương Thanh Hiền hướng dẫn du khách trải nghiệm cách làm gốm tại làng cổ Phước Tích (xã Phong Hòa, huyện Phong Điền, Thừa Thiên Huế) |
Tóm lại, tầm quan trọng của hàng thủ công mỹ nghệ trong những năm qua đã tăng lên do giá trị văn hóa, tài chính cùng nhiều giá trị khác của chúng mà bài này chưa nói hết. Tuy nhiên điều rút ra từ những phân tích trên chính là: Hiệp hội Làng nghề Việt Nam trong nhiệm kỳ tới cần xem xét và quyết định một bước đi mới trong giai đoạn 10- 20 năm sau và hơn nữa. Đó là tập trung cho một cuộc vận động về bảo vệ và phát triển các giá trị to lớn của nghề thủ công. Lấy cuộc vận động này làm trung tâm động lực cho sự phát triển bền vững các làng nghề, nghề thủ công, trong sáng tạo sản phẩm thủ công, hướng đến chất lượng và ý nghĩa trong mỗi chế tác sáng tạo ra.
_____________________________
Tham khảo:
(1) https://ich.unesco.org/doc/src/00009-VI-PDF.pdf
(2) https://rockbrookvillage.com/2021/05/15/importance-of-art-and-craft/
(3) https://aberdeen.academia.edu/KathrynLichtiHarriman
(4) Mark Jones (Giám đốc Bảo tàng Victoria và Albert- Anh), https://en.wikipedia.org/wiki/Mark_Jones_(museum_director)).
(5) https://en.wikipedia.org/wiki/Ellen_Dissanayake; https://washington.academia.edu/EllenDissanayake); https://www.researchgate.net/publication/334907881_What_Art_Is_and_What_Art_Does_An_Overview_of_Contemporary_Evolutionary_Hypotheses
(6) https://ccskills.org.uk/about-us/board-of-trustees/rosy-greenlees/
(7) https://wellcomecollection.org/pages/YLC2ixEAACUAUjmM
(8) https://www.brucemetcalf.com/the-meaning-of-making
(9) https://books.google.com.vn/books/about/Art_and_Agency.html?id=RqYRt4e0ryAC&redir_esc=y
(10) http://www.craftcommunities.com/craft-as-making--creativity.html ;
https://www.jamesleach.net/ ; https://aberdeen.academia.edu/KathrynLichtiHarriman
(11) https://www.sangkienthucongquocgia.org/2022/06/ban-thao-mot-tieu-luan-gia-tri-cua-nghe.html
(12) https://www.sangkienthucongquocgia.org/2022/02/ban-thao-mot-tieu-luan-gia-tri-cua-nghe.html
(13) https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Doanh-nghiep/Quyet-dinh-801-QD-TTg-2022-Chuong-trinh-bao-ton-va-phat-trien-lang-nghe-Viet-Nam-2021-2030-521131.aspx
0 Bình luận