NGUYỄN LỰC

Phó Chủ tịch Hội đồng Tư Vấn

Hiệp hội Làng nghề Viết Nam

Trong các cuộc thảo luận, hội thảo và các đợt kiểm tra thực tế tại Việt Nam, nhiều chuyên gia và cơ quan quản lý đã thẳng thắn chỉ ra một số nhận thức sai lệch, lệch chuẩn hoặc chưa đầy đủ của một bộ phận quan chức, cán bộ quản lý địa phương về di sản văn hóa phi vật thể.

Hát Bài chòi ở Hội An, Ảnh Nam Thịnh

Dưới đây là các nhóm phát biểu và quan điểm biểu hiện sự nhận thức sai lệch phổ biến:

1. Xem di sản là "công cụ kiếm tiền" thuần túy (Thương mại hóa cực đoan)

Nhiều cán bộ coi di sản văn hóa phi vật thể như một loại tài nguyên có thể khai thác vô tội vạ để phát triển du lịch, thu ngân sách mà quên mất cốt lõi bảo tồn tâm linh, cộng đồng.

• Biểu hiện phát biểu: Các đề xuất kiểu “Phải làm sao để đưa di sản này lên sân khấu biểu diễn bán vé thương mại”, “Cần cải biên, tăng tốc độ, nhịp điệu của điệu múa/bài ca cổ truyền để du khách xem không bị chán”, hoặc “Phải làm sao để di sản sinh ra tiền ngay lập tức cho địa phương”.
• Hệ lụy: Biến các nghi lễ tâm linh thiêng liêng thành các tiết mục văn nghệ tạp kỹ phục vụ khách du lịch, làm mất đi tính nguyên bản và không gian văn hóa vốn có.

2. "Sân khấu hóa" và "Hành chính hóa" di sản

Thay vì để di sản sống tự nhiên trong lòng cộng đồng – nơi sản sinh ra nó, nhiều quan chức lại muốn kiểm soát, đưa vào nhà hát, hoặc áp đặt các quy trình thủ tục hành chính.

• Biểu hiện phát biểu: “Muốn bảo tồn hát Xoan/hát Ca trù thì phải lập trung tâm, đưa các nghệ nhân vào biên chế, tổ chức biểu diễn theo lịch cố định của cơ quan quản lý”, hoặc “Các lễ hội dân gian phải được đạo diễn bài bản, viết kịch bản chuyên nghiệp, có MC dẫn chương trình theo quy chuẩn”.
• Hệ lụy: Tước đoạt quyền làm chủ di sản của cộng đồng (chủ thể di sản). Di sản bị tách rời khỏi đời sống thường nhật và trở thành một thứ "di sản chết" trên sân khấu.

3. Tư duy "Chạy đua danh hiệu" (Bệnh thành tích)

Phát biểu của nhiều lãnh đạo địa phương bộc lộ rõ tư duy xem danh hiệu UNESCO hay Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia như một cái đích để lấy thành tích chính trị, thay vì coi đó là cam kết bảo tồn.

• Biểu hiện phát biểu: “Địa phương chúng ta quyết tâm phải đạt được danh hiệu UNESCO bằng mọi giá để nâng cao vị thế tỉnh nhà”, hoặc sau khi đón bằng công nhận thì “Nhiệm vụ vinh danh đã hoàn thành xuất sắc” (và sau đó bỏ mặc nghệ nhân, không đầu tư kinh phí kinh phí truyền dạy).
• Hệ lụy: Sinh ra tâm lý "đem con bỏ chợ". Sau những lễ hội vinh danh hoành tráng, tốn kém là sự thờ ơ đối với đời sống của các nghệ nhân nghèo – những người thực sự nắm giữ di sản.

4. Đánh đồng việc "Làm mới, cải biên" là "Phát huy giá trị"

Nhiều cán bộ quản lý văn hóa cấp cơ sở hiểu sai từ "phát huy". Họ cho rằng phải thêm thắt các yếu tố hiện đại, sử dụng nhạc cụ điện tử, hoặc thay đổi trang phục truyền thống bằng các chất liệu bắt mắt hơn thì mới là "thời thượng" và "giữ gìn".

• Biểu hiện phát biểu: “Phải cải tiến trang phục truyền thống của đồng bào bằng các chất liệu lấp lánh hơn khi lên truyền hình” hay “Đưa nhạc điện tử (EDM) phối vào các điệu lý, câu hò cổ để thu hút giới trẻ”.
• Hệ lụy: Làm biến dạng, méo mó các giá trị cốt lõi, khiến thế hệ trẻ nhận thức sai lệch về trang phục, giai điệu và ý nghĩa gốc của di sản.

5. Xem nhẹ vai trò của Nghệ nhân và Cộng đồng

Có tình trạng quan chức xem cơ quan quản lý nhà nước mới là "chủ thể" quyết định số phận của di sản, còn cộng đồng hay nghệ nhân chỉ là người thực hiện theo lệnh.

• Biểu hiện phát biểu: “Sở/Phòng Văn hóa sẽ quyết định việc lễ hội này được tổ chức thế nào, rước kiệu đi đâu, mời ai dự” mà không hề tham vấn các trưởng lão, nghệ nhân trong làng.
• Hệ lụy: Đẩy cộng đồng ra rìa. Khi người dân cảm thấy di sản không còn là của mình, họ sẽ không còn động lực để gìn giữ và truyền dạy tự nguyện.

PHÂN TÍCH VỀ MỘT TRƯỜNG HỢP ĐIỂN HÌNH VIỆC THƯƠNG MẠI HÓA DI SẢN VĂN HOÁ.

Một trong những ví dụ điển hình nhất và thường xuyên được các chuyên gia, cơ quan quản lý cảnh báo về nạn thương mại hóa di sản chính là Nghi thức Hầu đồng (Lên đồng) thuộc di sản "Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt".  

Kể từ khi được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2016, bên cạnh niềm tự hào, di sản này đã bị cuốn vào làn sóng thương mại hóa cực đoan và biến tướng sâu sắc.

Dưới đây là phân tích sâu về các biểu hiện, nguyên nhân và hệ lụy của trường hợp cụ thể này:

1. Bản chất của di sản (Không gian gốc)

Hầu đồng là một nghi thức diễn xướng tâm linh bản địa của người Việt. Trong không gian gốc (các đền, phủ, điện thờ Mẫu), nghi lễ này tích hợp các yếu tố âm nhạc (hát chầu văn), trang phục, vũ điệu dân gian để ca ngợi công đức của các vị thần có công với dân nước. Giá trị cốt lõi của nó là liên kết cộng đồng, giải tỏa tâm lý và hướng thiện.

2. Các biểu hiện của việc "Thương mại hóa" và "Biến tướng"

Sự thương mại hóa đã bóc tách tính thiêng ra khỏi di sản, biến nó thành một công cụ trục lợi kinh tế thông qua các biểu hiện sau:

• "Sân khấu hóa" và đưa ra đường phố làm dịch vụ: Thay vì chỉ thực hành tại không gian tâm linh, nhiều đơn vị, địa phương tổ chức hầu đồng ngay trên sân khấu bán vé, tại các hội chợ thương mại, thậm chí đưa vào các lễ hội đường phố như một tiết mục văn nghệ tạp kỹ giải trí.
• Trào lưu "Đồng đua, đồng đú" và ép số căn vặn: Nhiều "thầy bói", "thầy đồng" lợi dụng sự thiếu hiểu biết của người dân để hù dọa về tâm linh (như "phải trình đồng mở phủ nếu không sẽ bị phạt", "nhà có dông"), buộc họ phải chi ra hàng chục, hàng trăm triệu đồng để làm lễ.
• Kinh doanh "Mâm cao cỗ đầy" và rải tiền mệnh giá lớn: Nghi thức phát lộc (tán lộc) truyền thống vốn mang tính biểu tượng (vài đồng tiền lẻ, quả cau, lá trầu) đã bị biến thành màn trình diễn khoe mẽ giàu sang. Có những giá đồng đốt hàng tấn vàng mã gây lãng phí, ô nhiễm, hoặc thanh đồng rải tiền đô-la, tiền mệnh giá lớn, thậm chí để khách nhét tiền vào ngực, vào tay áo ngay khi đang hầu thánh.
• Tân trang, lai căng trang phục và âm nhạc: Để tăng tính bắt mắt thu hút người xem (hoặc người mua dịch vụ), trang phục hầu đồng bị cải biên loè loẹt, đính đá lấp lánh kiểu phim cổ trang nước ngoài. Âm nhạc chầu văn bị biến tấu, pha trộn nhạc điện tử (EDM), nhạc pop dance, làm mất hẳn nhạc tính truyền thống.

3. Nguyên nhân từ nhận thức quản lý và xã hội

• Sự tiếp tay của tư duy kinh tế du lịch: Một số nhà quản lý địa phương coi việc "Hầu đồng ở đâu cũng được, miễn thu hút được khách du lịch". Họ bật đèn xanh cho việc mang di sản ra khỏi đền phủ để làm sản phẩm câu khách. [6, 10]
• Sự buông lỏng hậu kiểm: Sau khi nhận bằng UNESCO, việc quản lý ai là người thực hành chuẩn mực, ai đang lợi dụng mê tín dị đoan để kinh doanh tâm linh chưa có chế tài xử phạt đủ mạnh.

4. Hệ lụy đối với Di sản

• Làm nghèo nàn và méo mó giá trị cốt lõi: Người dân và thế hệ trẻ nhìn vào hầu đồng chỉ thấy tiền bạc, vàng mã, nhảy múa kệch cỡm chứ không hiểu được giá trị lịch sử và tính nghệ thuật của di sản.
• Nguy cơ bị UNESCO cảnh báo hoặc tước danh hiệu: UNESCO ghi danh di sản là để bảo tồn sự đa dạng văn hóa và thực hành bền vững của cộng đồng, chứ không phải để tạo ra một thị trường kinh doanh tâm linh hỗn loạn. Nếu tình trạng biến tướng quá đà không được kiểm soát, di sản có thể đối mặt với các khuyến nghị tiêu cực từ quốc tế.

Tóm lại

Thương mại hóa văn hóa không hoàn toàn xấu nếu nó tạo ra nguồn lực tái đầu tư cho nghệ nhân. Tuy nhiên, trường hợp biến tướng của Hầu đồng là minh chứng cho thấy: Khi giá trị vật chất che mờ giá trị tâm linh và tính nguyên bản, di sản sẽ bị trục lợi và dần biến chất thành một thứ sản phẩm giải trí rẻ tiền.

Để bổ sung cho bài nghiên cứu của bạn, bạn có muốn tìm hiểu thêm về:

•  
• Các văn bản pháp lý mới nhất của Bộ Văn hóa nhằm chấn chỉnh tình trạng này?
• Hoặc ví dụ về một di sản được thương mại hóa thành công và đúng cách (như nghệ thuật bài chòi hay nhã nhạc cung đình) để làm đối chứng không?

CÁC VĂN BẢN PHÁP LÝ MỚI NHẤT CỦA BỘ VĂN HÓA NHẰM CHẤN CHỈNH TÌNH TRẠNG NÀY

Dưới đây là nội dung chi tiết về các văn bản pháp lý mới nhất của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch nhằm chấn chỉnh tình trạng thương mại hóa, cùng ví dụ thực tế về một di sản phi vật thể được khai thác kinh tế thành công, đúng hướng.

Nhằm siết chặt quản lý trước làn sóng biến tướng, "sân khấu hóa" và thương mại hóa trục lợi, hệ thống hành lang pháp lý của Việt Nam đã được cập nhật mạnh mẽ:

1. Luật Di sản văn hóa 2024 (Có hiệu lực từ ngày 01/07/2025)

Đây là văn bản pháp lý tối cao và mới nhất thay thế cho luật cũ. Luật bổ sung các chương mục rất rõ ràng nhằm bảo vệ quyền lợi của cộng đồng chủ thể:

• Nghiêm cấm thương mại hóa thô ráp và làm biến dạng di sản: Luật quy định rõ không được vì mục tiêu lợi nhuận hoặc doanh thu du lịch trước mắt mà làm sai lệch bản sắc, phá vỡ tính toàn vẹn hoặc không gian văn hóa gốc của di sản.
• Trao quyền cho cộng đồng: Luật củng cố vai trò chủ thể của người dân thay vì cơ quan hành chính. Mọi hoạt động khai thác du lịch bắt buộc phải có sự đồng thuận và chia sẻ lợi ích công bằng với các nghệ nhân và cộng đồng địa phương.

2. Nghị định số 215/2025/NĐ-CP (Có hiệu lực từ ngày 17/09/2025)

Nghị định này hướng dẫn chi tiết về biện pháp quản lý, bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể thuộc Danh sách UNESCO và Danh mục quốc gia, thay thế cho các văn bản cũ:

• Chế tài kiểm soát hoạt động thực hành: Quy định cụ thể các khu vực, không gian và điều kiện được phép tổ chức thực hành di sản phi vật thể (như nghi lễ thờ Mẫu, bài chòi, đờn ca tài tử).
• Chính sách đặc thù cho Nghệ nhân: Tăng cường hỗ trợ kinh phí trực tiếp cho các nghệ nhân truyền dạy, tạo điều kiện để họ sống được bằng nghề, từ đó giảm áp lực phải tham gia vào các hoạt động chạy theo thương mại lệch chuẩn.

3. Thông tư số 05/2025/TT-BVHTTDL của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch

Thông tư quy định chi tiết về việc lưu giữ, tư liệu hóa di sản phi vật thể. Đồng thời, Bộ cũng liên tục ban hành các văn bản chỉ đạo chấn chỉnh, yêu cầu các Sở Văn hóa địa phương tăng cường hậu kiểm, đình chỉ các hoạt động lợi dụng danh hiệu UNESCO để trục lợi kinh tế, mê tín dị đoan, rải tiền bừa bãi hoặc đưa các nghi lễ thiêng liêng ra biểu diễn thương mại sai không gian gốc.

VÍ DỤ VỀ DI SẢN ĐƯỢC THƯƠNG MẠI HÓA ĐÚNG CÁCH VÀ THÀNH CÔNG

Trái ngược với sự biến tướng của Hầu đồng, Nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ (được UNESCO ghi danh năm 2017) là một hình mẫu thành công tại miền Trung (điển hình là Hội An, Quảng Nam và Bình Định) trong việc kết hợp hài hòa giữa bảo tồn dân gian và phát triển kinh tế du lịch.

1. Cách thức triển khai đúng đắn

• Giữ nguyên không gian gốc công cộng: Bài chòi không bị đưa vào các nhà hát bán vé khép kín một cách gượng ép. Tại Hội An, trò chơi Bài chòi được tổ chức ngay tại các khoảng sân rộng bên bờ sông Hoài. Mô hình các chòi tre, ống thẻ, cờ xéo được dựng lên đúng nguyên bản của một hội bài chòi mùa xuân truyền thống.
• Khai thác kinh tế qua hình thức bán "Thẻ bài": Du khách muốn tham gia chỉ cần mua các thẻ bài với giá rất rẻ (vài chục nghìn đồng). Số tiền này được dùng trực tiếp để chi trả thù lao cho các "Anh Hiệu", "Chị Hiệu" (những nghệ nhân hô bài) và mua quà lưu niệm làm phần thưởng cho người thắng cuộc. Đây là mô hình tự nuôi sống di sản bằng nguồn thu từ người trải nghiệm.
• Tính tương tác và tính cộng đồng cao: Bản chất của Bài chòi là sự vui vẻ, tương tác giữa người hô và người chơi. Khi làm du lịch, các nghệ nhân đã khéo léo lồng ghép các câu hô bằng tiếng Anh, hoặc nội dung hài hước phù hợp với bối cảnh hiện đại nhưng giữ nguyên làn điệu dân ca cổ (xàng xê, cổ bản...). Du khách không chỉ ngồi xem thụ động mà trở thành một phần của hội chơi.

2. Kết quả đạt được

• Về mặt kinh tế: Trở thành sản phẩm du lịch thương hiệu quốc gia. Đêm diễn Bài chòi tại phố cổ Hội An luôn chật kín khách trong và ngoài nước, mang lại nguồn thu ổn định cho ngành du lịch địa phương.
• Về mặt bảo tồn: Các nghệ nhân dân gian có thu nhập cao và ổn định, giúp họ gắn bó bền vững với nghề. Quan trọng hơn, di sản không bị "biến chất" hay "lai căng" vì mục đích khoe mẽ vật chất. Thế hệ trẻ tại địa phương hăng hái tham gia các lớp câu lạc bộ để học cách hô Bài chòi vì thấy được tương lai của di sản. 

______________

[1] https://bvhttdl.gov.vn/tin-nguong-tho-mau-tam-phu-di-san-van-hoa-phi-vat-the-tieu-bieu-cua-nguoi-viet-20221203171142092.htm

[2] https://nhandan.vn/ngan-chan-bien-tuong-lech-lac-trong-tho-mau-post715932.html [3] https://baophapluat.vn/bao-dong-hien-tuong-thuong-mai-hoa-tin-nguong-tho-mau-post484718.html

[4] https://daidoanket.vn/khong-de-hau-dong-bi-bien-tuong-10216886.html

[5] https://www.phattuvietnam.net/tham-luan-phat-giao-voi-tin-nguong-tho-mau-o-viet-nam/

[6] https://vnexpress.net/bo-van-hoa-yeu-cau-khong-to-chuc-hau-dong-nhu-ca-nhac-duong-pho-3711885.html

[7] https://frs.ussh.vnu.edu.vn/vi/nghien-cuu-khoa-hoc/hoi-thao-toa-dam/tin-nguong-tho-mau-phuong-thuc-luu-giu-va-truyen-tai-truyen-thong-uong-nuoc-nho-nguon-cua-nguoi-viet-25.html

[8] https://phunuvietnam.vn/nguon-goc-cua-tin-nguong-tho-mau-23373.htm

[9] https://tuoitre.vn/bo-noi-vu-noi-ve-xu-ly-hien-tuong-loi-dung-hau-dong-truc-loi-kiem-tien-20230211075216915.htm

[10] https://tienphong.vn/khong-the-len-san-khau-ra-pho-hau-dong-post1686765.tpo

[11] https://m.nguoiduatin.vn/bien-tuong-nghi-le-hau-dong-bieu-hien-thuong-mai-hoa-di-san-can-bi-phe-phan-204345806.htm

[12] https://vietnamnet.vn/hau-dong-dang-bi-bien-tuong-xuyen-tac-2028270.html

[13] https://danchuphapluat.vn/bao-ve-quyen-cua-nguoi-dan-trong-thuong-mai-hoa-di-san-van-hoa-tai-thanh-pho-hue-tiep-can-tu-du-lich-cong-dong-9195.html

[14] https://baoquangninh.vn/thuong-mai-hoa-van-hoa-khong-phai-la-xau-2488586.html

[15] https://bvhttdl.gov.vn/cong-bo-luat-di-san-van-hoa-2024-20241220114716974.htm

[16] https://thuvienphapluat.vn/chinh-sach-phap-luat-moi/vn/ho-tro-phap-luat/tu-van-phap-luat/106361/luat-di-san-van-hoa-moi-nhat-va-tong-hop-van-ban-huong-dan

[17] https://thuvienphapluat.vn/hoi-dap-phap-luat/luat-di-san-van-hoa-moi-nhat-2025-va-van-ban-huong-dan-luat-di-san-van-hoa-the-nao-138056380.html

[18] https://nhandan.vn/nghi-quyet-so-26-nqtw-tao-but-pha-tu-suc-manh-cua-van-hoa-di-san-viet-nam-post987429.html

[19] https://thuviennhadat.vn/phap-luat/de-an-quan-ly-bao-ve-va-phat-huy-gia-tri-di-san-van-hoa-phi-vat-the-do-ai-phe-duyet-610602.html

[20] https://pbgdpl.laocai.gov.vn/phap-luat-khac/mot-so-quy-dinh-cua-luat-di-san-van-hoa-1314679

[21] https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Van-hoa-Xa-hoi/Nghi-dinh-215-2025-ND-CP-quan-ly-bao-ve-va-phat-huy-gia-tri-di-san-van-hoa-va-thien-nhien-the-gioi-668219.aspx

[22] https://luatvietnam.vn/chinh-sach/nghi-dinh-215-2025-nd-cp-ve-quan-ly-va-bao-ve-di-san-van-hoa-va-thien-nhien-407491-d1.html